ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΚΑΣΣΑΝΔΡΕΙΑΣ ΕΙΡΗΝΑΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ ΣΧΕΤΙΚΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΕΓΕΡΣΗ «…ΣΧΟΛΩΝ ΙΚΑΝΟΠΟΙΟΥΝΤΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑΣ ΑΝΑΓΚΑΣ ΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ…» ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΣΥΚΙΑΣ
ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΡ. ΜΕΡΤΖΙΜΕΚΗΣ
Δρ Αρχαιολόγος – Βυζαντινολόγος
Ο Mητροπολίτης Ειρηναίος (1907-1945), άμεσα, μετά την εκλογή του στο μητροπολιτικό θώκο Κασσανδρείας, αφοσιώθηκε στην αναβάθμιση και αναδιάρθρωση της εκπαίδευσης στην επαρχία αρμοδιότητάς του. Ο Παναγιώτης Στάμου σημειώνει σχετικά με την εκπαιδευτική δράση του: «Παραλλήλως πρός τήν εξαιρετικήν αυτού εθνικήν δράσιν ανέπτυξε καί πλουσίαν εκπαιδευτικήν τοιαύτην. Επιθυμών, ώς έλεγεν, απερχόμενος τού κόσμου ν’ αφήση τήν Επαρχίαν είς ανώτερον πνευματικόν επίπεδον εκείνου, είς ό εύρε ταύτην, καί επειδή βάσις τής πνευματικής ανόδου είναι ή Ελληνοχριστιανική παιδεία, καθήκον δέ τού επισκόπου κατά το ζ΄ κανόνα τής έν Κων/πόλει επί Ιερεμίου του Β΄ τοπικής Συνόδου είναι “έν τή εαυτού παροικία φροντίδα καί δαπάνην τήν δυναμένην ποιείν, ώστε τά θεία καί ιερά γράμματα διδάσκεσθαι", επεδόθη ολοψύχως είς τήν θεραπείαν τών γραμμάτων. Πρός τούτο ειργάσθη ζηλωτώς διά τήν απόκτησιν καταλλήλου διδακτικού προσωπικού καί συγχρονισμένων σχολικών κτιρίων, ών παντελώς εστερείτο ή Χαλκιδική…» (Στάμου, 83).
Συγκεκριμένα για τις προσπάθειες του Ειρηναίου σχετικά με τον διορισμό κατάλληλου εκπαιδευτικού προσωπικού, αλλά και τον τρόπο ανέγερσης νέων σύγχρονων σχολικών κτιρίων, ο ίδιος ερευνητής αναφέρει: «Καί τήν μέν ανάγκην καταλλήλου διδακτικού προσωπικού εζήτησε νά θεραπεύση διά τής προσλήψεως ώς διδασκάλων αποφοίτων τής Θεολογικής Σχολής Χάλκης. … Διά τήν ανέγερσιν συγχρονισμένων παιδαγωγικώς σχολικών κτιρίων επεδόθη άμα τή είς Πολύγυρον αφίξει αυτού είς τήν εξεύρεσιν τών απαιτουμένων πόρων. … Υπό τοιούτου λοιπόν ζήλου υπέρ τής Παιδείας πυρούμενος καί έχων πολύτιμον συνεργάτην τόν έκ Φούρκας Κασσάνδρας επιφανή αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Ι. Παιονίδην, … όστις δωρεάν εφιλοπόνει τάς μελέτας τών κτιρίων καί επέβλεπε τάς εργασίας, επετέλεσε μέγαν τώ όντι άθλον, νά οικοδομήση άνευ ουδεμίας έξωθεν αρωγής, είκοσι περίπου θαυμάσια σχολικά κτίρια (μεταξύ των οποίων και της Συκιάς «έκ λαξευτού γρανίτου επί λόφου») καί νά επισκευάσει επτά … Ούτως εντός επταετίας κατώρθωσε νά κοσμήση έκαστον χωρίον τής Επαρχίας του διά καταλλήλου σχολείου. Τά μεγαλοπρεπέστερα καί αξίας άνω τών δύο εκατομμυρίων σημερινών δραχμών είναι δύο τού Πολυγύρου, τής Ορμυλίας, Βραστών, Συκιάς, Βάλτης…» (Στάμου, 83-84).
Στο πλαίσιο των προαναφερθέντων ο Κασσανδρείας Ειρηναίος αποστέλλει την παρακάτω επιστολή (26-02-1911) στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (Ιωακείμ Γ΄) με την οποία ζητά την έκδοση φιρμανίου για την ανέγερση του νέου σχολικού κτιρίου Συκιάς.
Παναγιώτατε Δέσποτα
Καί ή Ελληνική Ορθόδοξος Κοινότης Συκιάς εκπαιδεύουσα υπέρ τούς 300 παίδας έν υπογείοις καί σκοτεινοίς περί τόν κοινοτικόν ναόν δωματίοις, τοίς κοινώς κελλίοις καλουμένοις, υπείκουσα ταίς εμαίς προτροπαίς παμψηφεί απεφάσισεν ίνα ανεγείρη κτίριον σχολών ικανοποιούν τάς εκπαιδευτικάς ανάγκας τών τέκνων αυτής. Ήδη δέ από 2-ετίαν εξοικονομούσα έκ τού περισσεύματος τού μεγάλου αυτής κισλά καί εκκλησιαστικού παγκαρίου έχει κατατεθειμένας διά τής Ιεράς Μητροπόλεως υπέρ τάς 400 λίρας έν τώ είς Θεσσαλονίκη υποκατάστημα τής Τραπέζης Αθηνών μία δέ ήδη προαποφασισθείσα προσεχής πώλησις τού Κοινοτικού Κισλά αποφέροντος ετησίως υπέρ τάς 300 λίρας προστιθεμένη είς τό ανωτέρω ποσόν θά είναι ικανή κατά τόν προϋπολογισμόν τού γνωστού αρχιτέκτονος κ. Ξ. Παιονίδου ίνα εξασφαλίση τό απαιτούμενον τών 750 λιρ. Τουρκίας ποσόν. Ή νέα σχολή Συκιάς κατ’ αυτό ανεγερθησομένη διώροφος επί κοινοτικού οικοπέδου θά έχει μήκος μέν 17.50 μ. πλάτος 13 μ. καί ύψος 10 μ. Επειδή δέ τό χωρίον κατοικείται υπό αμιγούς Ελληνικού πληθυσμού, ή δέ κυριότης τού περί τόν ναόν κειμένου γηπέδου υπ’ ουδενός διαμφισβητείται, παρακαλώ θερμώς όπως πάσι δυνάμει επιταχυνθή ή έκδοσις τού σχετικού αυτοκρατορικού φιρμανίου, ούτινα τάς δαπάνας αποστέλλω σήμε ρον δι’ επιταγής μέσω τού ιερολογιωτάτου δευτερευόντος κου Ειρηναίου ο οποίος έχει εντολήν ίνα μετρήση καί τά δικαιώματα τών φιρμανίων τών σχολών Βραστών, Αγίας Παρασκευής, Παλιουρίου καί Ζουμπάτες ών τήν έκδοσιν διά τής από 29ης παρελθόντος 8βρίου επιστολής ημών ευσεβάστως εζητήσαμεν.
Επί τούτοις παρακαλώ θερμώς όπως ή Υμετέρα Θ. Παναγιότης διατάξη τήν ταχυτέραν ενέργειαν τών δεόντων πρός έκδοσιν ού μόνον τών 5 τούτων φιρμανίων, αλλά καί τού από πολλού αναμενομένου φιρμανίου τής σχολής Βασιλικών διατελώ.
Έν Πολυγύρω τή 26η Φεβρουαρίου 1911
Τής Υμετέρας Θειοτάτης Παναγιότητος αγαπητός έν Χριστώ αδελφός καί ολοπρόθυμος θεράπων Ο Κασσανδρείας Ειρηναίος.
Παρατηρήσεις
Η παραπάνω παρατεθείσα επιστολή (ΚΜΚΕ, τ. Α΄, 299-300) παρέχει τη δυνατότητα στον ερευνητή να αντλήσει πλούσιες κοινωνικοοικονομικές πληροφορίες για την Κοινότητα Συκιάς την περίοδο των αρχών του 20ου αιώνα.
Η ανάγνωση και ανάλυση της επιστολής, σε συνδυασμό με τις γνωστές ιστορικές μαρτυρίες και πηγές, μας επιτρέπει να σημειώσουμε τα εξής:
1) Την περίοδο λίγο πριν την απελευθέρωση του 1912, η Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα Συκιάς είχε πάνω από 300 παιδιά σε σχολική ηλικία («…εκπαιδεύουσα υπέρ τούς 300 παίδας…»). Τον ίδιο περίπου αριθμό μαθητών καταγράφει το 1914 ο νομίατρος Γ. Παπανικολάου, ο οποίος σημειώνει στην έκθεσή του ότι «…
Τό κτήριον τής Σχολής (Συκιάς), ώς καί τού Νηπιαγωγείου …, στεγάζοντα 260 περίπου μαθητάς καί μαθητρίας» (Ζέλιου, 306).
2) Η επιστολή του Ειρηναίου, μας πληροφορεί ότι το παλαιό Σχολείο Συκιάς βρισκόταν στον προαύλιο χώρο του ενοριακού ναού του Αγίου Αθανασίου και ότι αποτελούνταν από υπόγεια και σκοτεινά δωμάτια («…έν υπογείοις καί σκοτεινοίς δωματίοις περί τόν κοινοτικόν ναόν δωματίοις τοίς κοινώς κελλίοις καλουμένους…»). Σύμφωνα με την κτητορική του επιγραφή, οικοδομήθηκε το 1868. Για την οικτρή κατάσταση του σχολικού κτιρίου της Συκιάς πληροφορείται, ήδη από το 1892, η αδελφότητα της αθωνικής μονής Αγίου Παύλου, η οποία σε επιστολή της προς τους προκρίτους της Συκιάς αναφέρει ότι: «…Μετά λύπης μας πληροφορηθείσα η Ι. ημών Μονή του Αγίου Παύλου την αθλίαν κατάστασιν του Σχολείου του χωριού σας. Θέλουσι να φανή ωφέλιμος απεφάσισε διά μίαν τετραετίαν προς ενίσχυσιν ταύτης…» (ΑΙΜΑΠ). Το 1914 ο Γ.Παπανικολάου αναφέρει ότι «…Τό κτήριον τής Σχολής (Συκιάς), ώς καί τού Νηπιαγωγείου αμφότερα ανεπαρκή καί ακατάλληλα,…» (Ζέλιου, 306). Στην ίδια μάλλον άσχημη κατάσταση βρισκόταν τα περισσότερα σχολικά κτίρια της Μητρόπολης Κασσανδρείας, διότι ο Ειρηναίος με επιστολή του (1907) προς τον Πατριάρχη σημειώνει για το σχολικό κτίριο Πολυγύρου: «...τό ημιγυμνάσιον Πολυγύρου ξενίζεται έν πεπαλαιωμένοις καί σκοτεινοίς κελλίοις περί τήν Εκκλησίαν ευρισκομένοις...» (Στάμου, 84). Σε άλλη επιστολή του (1915), με αφορμή την τελετή εγκαινίων του νέου σχολικού κτιρίου Βασιλικών αναφέρει: «...όπως τελέσωμεν τήν νενομισμένην επί τοίς εγκαινίοις τελετήν καί ούτω τό ταχύτερον απαλλάξωμεν τούς μικρούς ελληνόπαιδας από τών σεσαθρωμένων Κτιρίων,...» (Στάμου, 177).
3) Τα χρήματα για την ανέγερση του Σχολείου θα εξοικονομούνταν από τις καταθέσεις της Κοινότητας Συκιάς στην Τράπεζα Αθηνών («…έχει κατατεθειμένας … υπέρ τάς 400 λίρας έν τώ είς Θεσσαλονίκη υποκατάστημα τής Τραπέζης Αθηνών…»), την μίσθωση του κοινοτικού κισλά και τις εισφορές των κατοίκων («…εξοικονομούσα έκ τού περισσεύματος τού μεγάλου αυτής κισλά καί εκκλησιαστικού παγκαρίου…»). Σχετικά με τις εισφορές των κατοίκων της Χαλκιδικής αναφέρεται ότι: «…προθύμως προσέφερον σεβαστά ποσά, μιμούμενοι το παράδειγμά του (Ειρηναίου), διότι πάντοτε προσέφερε πρώτος είς χρήμα καί προσωπικήν εισέτι εργασίαν είς τούς διενεργουμένους εράνους…» (Στάμου,86).
4) Το απαιτούμενο πόσο για την ανέγερση του σχολικού κτιρίου Συκιάς, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη ήταν 750 χρυσές λίρες Τουρκίας («…ίνα εξασφαλίση το απαιτούμενον των 750 λιρ. Τουρκίας ποσόν…»).
5) Η ετήσια εκμίσθωση του κοινοτικού κισλά Συκιάς απέφερε έσοδα 300 λίρες Τουρκίας («… μία δε ήδη προαποφασισθείσα προσεχής πώλησιν του κοινοτικού κισλά αποφέροντα ετησίως υπέρ τας 300 λίρας…»).
Για την εκμίσθωση των χειμερινών βοσκοτόπων γνωρίζουμε ότι: «…Έν Χαλκιδική τά χωρία έκπαλαι ενοικίαζον τήν βοσκήν τών έν αγραναπαύσει κτημάτων αυτών είς ποιμένας πρός διαχείμανσιν τών ποιμνίων των, τό δέ μίσθωμα, όπερ είς τινας Κοινότητας έφθανε μέχρι τετρακοσίων χρυσών λιρών...», ενώ για τον βοσκότοπο του Πολυγύρου ότι: «…άπαντες οι Πρόκριτοι παμψηφεί απεφάσισαν, όπως ο της Κωμοπόλεως Κισλάς, αποφέρων ετησίως περί τάς 250-280 λίρας ... ενοικιάσθη διά δύο έτη πρός όφελος τών Εκπαιδ. Καθιδρυμάτων…» (Στάμου, 85).
6) Το νέο σχολικό κτίριο Συκιάς θα κτιζόταν σε κοινοτικό οικόπεδο, θα ήταν διώροφο με διαστάσεις17,50Χ13Χ10 μ. («…Η νέα σχολή Συκιάς κατ’ αυτό ανεγερθησομένη διώροφος επί κοινοτικού οικοπέδου θα έχει μήκος μεν 17.50 μ. πλάτος 13 μ. και ύψος 10 μ…»). Την ίδια περίοδο για τα σχολικά κτίρια της Αγίας Παρα-
σκευής, του Παλιουρίου και των Βραστών αναφέρεται ότι: «…αύται ανεγερθήσονται μονόροφοι, μήκους 24.20 μ., πλάτους 16.50 και ύψους 4.20 μ…» (Στάμου, 175).
Συνοψίζοντας σημειώνουμε ότι σκοπός της επιστολής του Ειρηναίου προς τον Πατριάρχη ήταν η διαμεσολάβηση με σκοπό την επιτάχυνση της έκδοσης σχετικού φιρμανίου για την ανέγερση του σχολικού κτιρίου Συκιάς («…παρακαλώ θερμώς όπως πάσι δυνάμει επιταχυνθεί η έκδοσις του σχετικού αυτοκρατορικού φιρμανίου …»). Οι συζητήσεις και η σχετική, με την ανέγερση του νέου σχολικού κτιρίου, αλληλογραφία, είχαν ξεκινήσει τον Οκτώβριο του 1909. Τον Αύγουστο του 1921 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος για την κατασκευή
του κτιρίου, του οποίου τα σχέδια εκπόνησε ο Κασσανδρεινός αρχιτέκτονας Ξενοφώντας Παιονίδης και την υλοποίησή τους ανέλαβαν τεχνίτες υψηλού επιπέδου από το Κάντσικο (Δροσοπηγή) της Κόνιτσας. Το εξαιρετικό αυτό έργο του Παιονίδη βρίσκεται επιβλητικά χτισμένο στο κέντρο του χωριού, πάνω σε έναν λόφο. Το υλικό δομής είναι ο εγχώριος γκρίζος γρανιτόλιθος, ο οποίος σε συνδυασμό με τα λιτά και αυστηρά νεοκλασικά χαρακτηριστικά (κορνίζες ανοιγμάτων, πεσσοί και πεσσόκρανα, γείσα κλπ.) κάνουν το Σχολείο της Συκιάς ένα από τα εντυπωσιακότερα κτίρια της εποχής. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το γεγονός ότι στην καθημερινή τους αναφορά οι Συκιώτες ονομάζουν το Σχολείο τους, λόγω της θέσης του αλλά και των προαναφερθέντων νεοκλασικών στοιχείων του, «Παρθενώνα της Συκιάς»! Το κτίριο είναι κηρυγμένο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού και σήμερα λειτουργεί στεγάζοντας τμήματα του Πολιτιστικού Συλλόγου Συκιάς «Τα Συκιωτάκια».
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Κώδικας Μητροπολίτη Κασσανδρείας Ειρηναίου
(ΚΜΚΕ), τ. Α΄, 299-300.
- Αρχείο Ιεράς Μονής Αγίου Παύλου (ΑΙΜΑΠ).
- Π. Στάμου, Ο Μητροπολίτης Κασσανδρείας Ειρηναίος.
Βιογραφία, εκδ. Δ΄, Θεσσαλονίκη 2005.
- Ε. Ζέλιου-Μαστοροκώστα, Έκθεση του νομίατρου Γ.
Παπανικολάου για την Χαλκιδική, Μακεδονικά τ. 32,
Θεσσαλονίκη 2001
